विश्वासदेखि रूपान्तरणसम्म: सहकारी यात्रामा मेरा अनुभूति र संकल्प
— टंक प्रसाद अधिकारी

नेपालको सहकारी आन्दोलन हाम्रो समाजको आफ्नै सहकार्य संस्कृतिबाट जन्मिएको हो। गुठी, पर्म र ढुकुटी जस्ता परम्परागत अभ्यासहरूले नेपाली समाजमा सहकार्य, विश्वास र साझा जिम्मेवारीको भावना पहिले नै स्थापित गरिसकेका थिए। यही परम्परालाई संस्थागत रूप दिँदै वि.सं. २०१३ सालमा चितवनको शारदानगरमा सुरु भएको बचत तथा ऋण सहकारीले आधुनिक सहकारी यात्राको औपचारिक सुरुवात गर्‍यो। त्यो केवल एउटा संस्था थिएन—त्यो आत्मनिर्भरता, सहकार्य र विश्वासको आधारशिला थियो।

समयसँगै सहकारी विस्तार हुँदै गए। वि.सं. २०४८ सालको सहकारी ऐनपछि सहकारीहरूले कानुनी आधार पाउँदै देशभर फैलिने गति पाए। गाउँदेखि शहरसम्म सहकारीले वित्तीय पहुँच विस्तार गर्‍यो, साना बचतलाई संगठित गर्‍यो र हजारौं परिवारको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्यायो। तर विस्तारसँगै चुनौतीहरू पनि बढ्दै गए—कहिँ सुशासन कमजोर भयो, कहिँ पारदर्शिता घट्यो, र कतिपय अवस्थामा सहकारीप्रतिको विश्वासमै दरार देखिन थाल्यो।

मेरो व्यक्तिगत सहकारी यात्रा वि.सं. २०६९ सालबाट सुरु भएको हो। पोखराको एक प्रतिष्ठित सहकारी संस्थामा व्यवस्थापनको जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाउँदा मैले सहकारीलाई व्यवहारिक रूपमा बुझ्ने मौका पाएँ। म स्वभावैले काम गर्ने मात्र होइन, कामको गहिराइ बुझ्न खोज्ने, समस्याको कारण पत्ता लगाउने र समाधानको खोजी गर्ने जिज्ञासु प्रवृत्तिको थिएँ। “समस्या किन आउँछ?”, “यसको जरा कहाँ छ?”, “यसलाई कसरी दीगो रूपमा समाधान गर्न सकिन्छ?”—यी प्रश्नहरूले मलाई निरन्तर सोच्न प्रेरित गरिरहे।

यही जिज्ञासा र केही नयाँ गर्ने हुटहुटीका बीच मैले जयामानकामना बचत तथा ऋण सहकारी संस्था मा व्यवस्थापन प्रमुखको रूपमा आवेदन दिएँ र वि.सं. २०७३ साल भाद्र १ गतेदेखि त्यहाँ जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाएँ। यो मेरो लागि केवल पद परिवर्तन थिएन—यो एउटा नयाँ परीक्षा थियो, जहाँ सिकाइलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्ने थियो।

जयामानकामनामा काम गर्ने क्रममा मैले सहकारीको वास्तविक शक्ति अनुभूत गरें—त्यो शक्ति हो विश्वास। स्थापनाकालदेखि नै यहाँका सदस्यहरूले यस संस्थालाई केवल सहकारीका रूपमा होइन, त्यो क्षेत्रकै एक विश्वासिलो “बैंक” को रूपमा स्वीकार गरेका थिए। सदस्यहरूको यही गहिरो भरोसाले संस्थालाई एउटा निर्विकल्प केन्द्रको रूपमा स्थापित गरेको थियो, जहाँ उनीहरूले आफ्नो बचत मात्र होइन, आफ्नो भविष्य पनि सुरक्षित ठानेका थिए।

हामीले व्यवस्थापनलाई थप व्यवस्थित बनाउने, पारदर्शिता बढाउने र सदस्यसँगको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ गर्ने प्रयासहरू सुरु गर्‍यौं। साना तर निरन्तर सुधारहरूले उल्लेखनीय परिणाम दिन थाले। संस्थाको वित्तीय अवस्था बलियो बन्दै गयो, बासलातमा उल्लेखनीय वृद्धि भयो, र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—सदस्यहरूको विश्वास झन् मजबुत बन्दै गयो। अन्यत्र वित्तीय अस्थिरता देखिएको समयमै पनि, जयामानकामनाले आफ्नो विश्वास कायम राख्दै सदस्यहरूका लागि सुरक्षित र भरोसायोग्य थलोको रूपमा पहिचान बनाइरह्यो। कतिपय अवस्थामा अन्यत्र लगानीको अवसर अभाव हुँदा समेत सदस्यहरूले हाम्रो संस्थालाई सुरक्षित गन्तव्यका रूपमा रोज्नु, यो संस्थाप्रतिको विश्वासको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण थियो।

सदस्यहरूको यही अपार माया र विश्वासकै परिणामस्वरूप, संस्थाले आफ्नै भवनबाट सेवा सञ्चालन गर्ने अवस्था सिर्जना गर्‍यो। यो केवल एउटा भौतिक संरचना होइन—यो वर्षौंको विश्वास, अनुशासन र सामूहिक प्रयासले निर्माण भएको एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि हो। यस यात्रामा संस्थाका सञ्चालक, सल्लाहकार तथा सम्पूर्ण टिमको समर्पण, दूरदृष्टि र एकताले संस्थालाई सधैं सही दिशामा अघि बढाएको छ।

तर सहकारी क्षेत्रको व्यापक सन्दर्भमा हेर्दा, विभिन्न समयमा चुनौतीहरू देखिँदै आएका छन्। वि.सं. २०५९ तिर देखिएको समस्याहरूको अध्ययनका लागि गठन भएको गोरखा बहादुर कार्की आयोगले सहकारी क्षेत्रभित्रका कमजोरीहरू उजागर गरेको थियो। त्यसपछिका वर्षहरूमा पनि समय–समयमा सहकारी क्षेत्रमा विभिन्न समस्या र बहसहरू देखा परे। विशेषगरी वि.सं. २०७३ पछि सहकारीहरूको तीव्र विस्तारसँगै कतिपय संस्थाहरूमा सुशासनको कमी, जोखिमपूर्ण लगानी र कमजोर नियमनका कारण समस्या देखिन थाले, जसले समग्र सहकारी आन्दोलनप्रति नै प्रश्न उठाउने अवस्था सिर्जना गर्‍यो।

यद्यपि, यी चुनौतीहरूको बीचमा पनि जयामानकामना सहकारीले आफ्नो अनुशासन, पारदर्शिता र सदस्यप्रतिको उत्तरदायित्वलाई कायम राख्दै एक उदाहरणीय संस्थाको रूपमा आफ्नो पहिचान जोगाइरह्यो। यसले देखाउँछ—यदि सही सोच, सही नेतृत्व र सही प्रणाली अपनाइयो भने सहकारीलाई दीगो र विश्वसनीय रूपमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

मेरो सहकारी यात्राले मलाई एउटा गहिरो निष्कर्षमा पुर्‍यायो—समस्या केवल व्यक्ति वा नियतमा होइन, प्रणालीमा पनि हुन्छ। जहाँ अभिलेख व्यवस्थित हुँदैन, जहाँ सूचना समयमै उपलब्ध हुँदैन, र जहाँ निर्णय तथ्यमा आधारित हुँदैन, त्यहाँ जोखिम बढ्दै जान्छ। यही अनुभूतिले मलाई सहकारी सुधारका लागि प्रविधिको आवश्यकता महसुस गरायो।

यसै सोचलाई व्यवहारमा उतार्दै, मैले आकाश डिजिटल स्थापना गर्ने निर्णय गरें। सहकारी क्षेत्रमा प्राप्त अनुभवलाई आधार बनाएर, प्रविधिमार्फत सहकारीलाई अझ व्यवस्थित, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउने लक्ष्यका साथ यो यात्रा सुरु भयो। कागजमा सीमित प्रणालीलाई डिजिटल संरचनामा रूपान्तरण गर्दै, अभिलेखलाई सुरक्षित बनाउने, प्रक्रियालाई छिटो बनाउने र निर्णयलाई तथ्यमा आधारित बनाउने प्रयासहरू जारी छन्।

वि.सं. २०८० सालको वार्षिक समापनपछि, मैले आफ्नो व्यावसायिक यात्रालाई नयाँ दिशा दिने उद्देश्यसहित संस्थाको व्यवस्थापकीय जिम्मेवारीबाट विदा लिने निर्णय गरें। यो विदाइ केवल पदबाट अलग हुनु थियो, सम्बन्धबाट होइन। आज पनि मेरो मन, मेरो अनुभव र मेरो सहयोग सधैं संस्थासँगै रहनेछ। मैले जाने–बुझेका सबै ज्ञान र अनुभव संस्थाको हितमा प्रयोग हुनेछन् भन्ने मेरो दृढ प्रतिबद्धता छ, र यो भावना केवल शब्दमा सीमित नभई व्यवहारमा पनि निरन्तर अभिव्यक्त हुँदै आएको छ।

अन्ततः, सहकारी केवल आर्थिक संरचना मात्र होइन—यो सामाजिक विश्वासको आधार हो। यदि हामीले यसलाई सही सोच, बलियो प्रणाली र आधुनिक प्रविधिसँग जोड्न सक्यौं भने, सहकारी क्षेत्रले समाजको आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणमा अझ ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ।

सहकारीको शक्ति विश्वास हो, र त्यो विश्वासलाई दीगो बनाउने आधार—प्रणाली, पारदर्शिता र प्रविधि हो।